وضعیت بحرانی تأمین آب مشهد در سال ۱۴۰۲؛ هشدار مدیرعامل آبفای مشهد
شهر مشهد به عنوان یکی از کلانشهرهای مهم ایران طی سال جاری با یکی از دشوارترین شرایط تامین آب در دو دهه اخیر مواجه شده است. کاهش بیسابقه ذخیره آب سدهای تامینکننده این کلانشهر و ششمین سال متوالی خشکسالی، تنشی جدی در شبکه آبرسانی پدید آورده که هر لحظه ممکن است به بحران بزرگی تبدیل شود. در این میان، گزارشهای منتشرشده درباره جیرهبندی آب در مشهد صحت نداشته و مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد آن را رد کرده است.
این شرایط بحرانی و نیز چالشهای متعدد تامین آب در مشهد اهمیت مدیریت بهینه منابع آبی و فرهنگسازی در زمینه مصرف صحیح را بیش از پیش نمایان ساخته است. در این مقاله، با بررسی دقیق بحران آب مشهد، عوامل موثر در تشدید این شرایط و راهکارهای پیش رو آشنا خواهید شد.
خشکسالی مستمر و کاهش بیسابقه ذخیره آب در سدهای مشهد
ششمین سال پیدرپی خشکسالی در منطقه خراسان رضوی و مشهد، موجب شده که ذخایر آبی سدهای تامینکننده بخش عمدهای از آب این شهر، به کمتر از سه درصد برسد؛ سطحی که در دو دهه گذشته بیسابقه بوده است. این کاهش شدید، وضعیت تامین پایدار آب شهری را به شدت تهدید میکند و نگرانیهای فراوانی در میان مسئولان و شهروندان ایجاد کرده است.
افزون بر این، مدیرعامل آب و فاضلاب مشهد، حسین اسماعیلیان، در تشریح علت دشواری شرایط فعلی یادآور شد که میزان بارشها در سال جاری تنها چهار دهم میلیمتر بوده، در حالی که متوسط بلندمدت این رقم برای این بازه زمانی بیش از ۳۰ میلیمتر است. این کاهش ۱۰۰ درصدی بارش مؤثر، عملاً منبع اصلی تامین آب را تا حد زیادی تهی کرده است.
رد جیرهبندی آب در مشهد؛ چرا جیرهبندی راهکار مناسبی نیست؟
با وجود کاهش شدید آب ذخیره شده، خبرهای منتشرشده درباره اعمال جیرهبندی آب در مشهد از سوی مدیرعامل آبفا رد شده است. ایشان تاکید کردند که اجرای جیرهبندی آب به دلیل پیامدهای منفی که برای شبکه آبرسانی در پی دارد، بهعنوان راهکار مدیریت مصرف پذیرفته نیست.
دلیل این امر، افزایش مصرف خانگی در صورت جیرهبندی است؛ زیرا مردم در چنین شرایطی به ذخیرهسازی آب به شکل خانگی روی میآورند که بر مصرف آب میافزاید و فشار بیشتری به شبکه وارد میکند. این موضوع موجب خالی شدن خطوط اصلی انتقال و افزایش هزینههای مدیریت بحران میشود و برخلاف تصور رایج، باعث صرفهجویی در مصرف نمیگردد.
کاهش توان چاههای آب و تهدید منابع زیرزمینی
یکی از چالشهای اساسی تامین آب مشهد، کاهش مستمر توان چاههای آب زیرزمینی است. در سالهای اخیر، این منابع آب زیرزمینی که بخش قابل توجهی از آب شهر را فراهم میکنند، به علت برداشت بیش از حد و کاهش ذخایر، دچار افت جدی شدهاند.
بر اساس گفتههای مدیرعامل آبفا خراسان رضوی، افت توان چاههای آب به طور میانگین سالانه بین ۱۰ تا ۱۱ درصد ثبت شده و در چند سال اخیر بیش از ۶۰ حلقه چاه به طور کامل غیرفعال شده است. بنابراین، انتظار جبران جیرهبندی یا کمبود آب سدها از طریق افزایش برداشت از چاهها عملی و واقعبینانه نیست، چرا که سفرههای زیرزمینی نیز در شرایط بحرانی قرار دارند و قادر به تامین آب بیشتر نیستند.
سیاست مدیریت فشار آب؛ راهکاری برای کاهش هدررفت و حفظ پایداری شبکه
تغییرات آب و هوایی و تنشهای آبی ناگزیر به اتخاذ سیاستهای مدیریتی دقیقتر در شبکه آبرسانی شده است. یکی از این سیاستها مدیریت فشار آب است که به معنای قطع آب نخواهد بود بلکه تنظیم و کاهش فشار با هدف جلوگیری از هدررفت آب و حفظ پایداری شبکه انجام میشود.
شبکه آب مشهد به ۲۱ پهنه فشاری و ۱۵۰ زیرپهنه تقسیم شده که این ساختار جدید امکان مدیریت وضع فشار را به شکل موثرتری فراهم کرده است. با این روش، مصرفکنندگان در طبقات مختلف ساختمانی میتوانند بدون نیاز به استفاده از پمپهای خانگی، به آب پایدار دسترسی داشته باشند.
در ساعات اوج مصرف، ممکن است برخی مشترکان با کاهش فشار مواجه شوند که در این صورت میتوانند از طریق سامانه گزارش ۱۲۲ مشکل را پیگیری کنند. در اغلب موارد، مشکلات نقطهای با اصلاحات فنی کوچک قابل رفع است.
الگوی مصرف آب در مشهد؛ فاصله قابل توجه با استانداردهای کمآبی
متوسط مصرف آب خانگی در مشهد حدود ۱۲۰ تا ۱۳۰ لیتر به ازای هر نفر در روز است که گرچه کمتر از میانگین کشوری، اما همچنان بالاتر از سطح استاندارد در شرایط کمآبی به شمار میرود.
در شرایط تنش آبی، الگوی مصرف مطلوب حدود ۸۰ لیتر بر نفر در روز تعریف شده که تمام نیازهای اساسی شامل نوشیدن، شستوشو و بهداشت فردی را تأمین میکند. این بدان معناست که هر فرد در مشهد روزانه بین ۴۰ تا ۵۰ لیتر بیشتر از میزان لازم مصرف میکند و توجه به اصلاح عادات مصرفی میتواند نقش مهمی در کاهش تنشهای آبی داشته باشد.
تأثیر کاهش زائران بر مصرف آب؛ تعادل شکننده میان عرضه و تقاضا
مشهد به عنوان شهری زیارتی و پذیرنده میلیونها زائر در سال، فشار مضاعفی بر منابع آبی خود دارد. کاهش شمار زائران استان طی ماههای اخیر به کاهش مصرف آب کمک کرده اما همزمان شرایط ضعیف ذخایر آب سدها، تعادل تامین و مصرف را همچنان شکننده نگه داشته است.
از این رو، مسئولان تاکید دارند که حتی با وقوع بارشهای بیش از متوسط بلندمدت در فصل پیش رو نیز، سیاستهای مدیریت مصرف و محدودیت در ایجاد انشعابات جدید همچنان پابرجا خواهد بود و باید اجازه داد تا سدها و مخازن به صورت تدریجی و تا پیش از پیک مصرف در نوروز، بازیابی شوند.
جمعبندی و چشمانداز آینده تامین آب مشهد
تامین پایدار آب در مشهد با توجه به تأثیرات خشکسالیهای مکرر، کاهش ذخایر سدها، افت توان آبهای زیرزمینی و افزایش مصرف خانگی، به یکی از چالشهای بزرگ مدیریت شهری تبدیل شده است. رد جیرهبندی آب به عنوان راهکاری ناکارآمد، تمرکز بر مدیریت فشار آب و تغییر الگوی مصرف به استانداردهای کمآبی، از جمله اقدامات کلیدی در این مسیر هستند.
رسیدگی همهجانبه به موضوع و همکاری گسترده شهروندان برای کاهش مصرف، همراه با حمایتهای دولت و اجرای طرحهای بلندمدت، میتواند زمینهساز کنترل بحران آب و حفاظت از منابع حیاتی این کلانشهر مقدس باشد.
با توجه به هشدارهای مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد، حفظ شرایط کنونی بدون تغییر سیاستها و کاهش مصرف دشوار به نظر میرسد و سالهای آتی نیازمند برنامهریزی دقیقتر و استفاده از فناوریهای نوین در بخش آب خواهد بود.