تغییرات بنیادین در نظام مالی ایران: فناوریهای نوین و نقش بانکها و حسابداران
در دنیای امروز، تغییرات سریع فناوری اطلاعات در حوزه مالی و بانکداری، تحولات اساسی را در مدلهای کسبوکار سنتی ایجاد کرده است. همایشی با حضور مقامات برجسته سازمان بورس و بانک مرکزی برگزار شد که در آن یاسر مرادی، عضو هیأتمدیره بانک صادرات ایران، به اهمیت شناخت فناوریهای نوین و تطبیق قوانین مرتبط تأکید کرد. این تحولات نه تنها بانکها را از یک واسطه ساده وجوه به رقبایی در حوزههای مالی مدرن تبدیل کرده، بلکه نقش حسابداران را به عنوان بازیگران کلیدی در تأمین مالی سازمانها برجسته ساخته است.
بدون تردید، فناوریهای نوین مالی همچون فینتکها، نئوبانکها و رمزارزها، شیوههای سنتی فعالیتهای مالی و بانکداری را متحول ساختهاند. در این میان، بانکها برای حفظ جایگاه خود در این عرصه نیازمند بهبود دانش و مهارتهای نیروهای مالی و حسابداری خود هستند. در این مقاله به بررسی چشمانداز تغییرات مالی نوین، نقش رمزارزها، تغییرات در فرآیندهای تأمین مالی و نوآوریهای مهم در موضوع چک دیجیتال میپردازیم.
تحولات نوین در فضای مالی و رقابت بانکها با ابزارهای جدید
با پیشرفت روزافزون فناوری اطلاعات، بانکها دیگر تنها به عنوان واسطههای انتقال وجوه شناخته نمیشوند. یاسر مرادی خاطرنشان کرده که بانکها در برابر رقبای جدیدی مانند شرکتهای فینتک، نئوبانکها و پلتفرمهای رمزارزی قرار گرفتهاند که به سرعت بازار خدمات مالی را به دست میگیرند. در وضعیت کنونی، این ابزارهای نوین مالی، حجم قابلتوجهی از مبادلات مالی را مدیریت میکنند و به نوعی نقش بانکها را در ارائه برخی خدمات کاهش دادهاند.
این تغییرات ضرورت دارد که حسابداران و فعالان حوزه مالی، به دانش و تسلط عمیقتری درباره فناوریها و قوانین جدید دست یابند تا بتوانند جایگاه تأثیرگذار خود را در تأمین مالی بنگاهها حفظ کنند.
نقش فینتکها، نئوبانکها و رمزارزها در دگرگونی نظام مالی
رمزارزها و دیگر فناوریهای مالی جدید، حجم گستردهای از معاملات مالی را به خود اختصاص دادهاند. مرادی اشاره کرد که میزان معاملات رمزارزی برخی روزها، از گردش مالی بخشهای سنتی مانند لیزینگها نیز فراتر رفته است. بانکها که زمانی نگهدارنده و رصدکننده اصلی دادههای مالی بودند، امروز بخش اعظم این اطلاعات و تراکنشها در قالب لندتکها، نئوبانکها و صرافیهای رمزارزی صورت میگیرد، و بانکها بیشتر به عنوان درگاههای پرداخت حضور دارند.
این ویژگی باعث شده است که اعتبارسنجی در فضای مالی نوین بیش از پیش اهمیت یافته و اعتبارسنجی توسط این نهادهای نوین از اعتبارسنجی بانکها پیشی بگیرد.
تحولات در فرآیند اخذ وثایق و تضمینهای بانکی
یکی از چالشهای تاریخی تأمین اعتبار، فرآیند زمانبر و محدودیتهای اخذ وثایق سنتی بوده است. اما با استفاده از فناوریهای نوین و قانون جدید تأمین مالی، بانکها میتوانند به صورت الکترونیکی و غیرحضوری، توثیق انواع وثایق را انجام دهند. به گفته مرادی، سامانههایی مانند «ست» در بانک صادرات و سامانه جامع وثایق وزارت اقتصاد امکان بهرهبرداری از ۳۵ نوع وثیقه را بدون نیاز به حضور فیزیکی فراهم کردهاند.
علاوه بر این، ابزارهای تأمینی جدید نظیر برات الکترونیک، فکتورینگ و اوراق گام به عنوان راهحلهای نوآورانه، نقش بسزایی در ارتقاء تأمین مالی کسبوکارها دارند. با توجه به این که بیش از ۹۰ درصد تأمین مالی بنگاهها از بازار پول انجام میشود، ترکیب این ابزارها با بازار سرمایه به یک ضرورت است تا نظارتهای دقیق بازار سرمایه و توان تأمین مالی بازار پول به شکل همزمان فراهم گردد.
نهادهای مالی تازه تاسیس و وضعیت حقوقی رمزارزها در ایران
در چارچوب مقررات جدید، نهادهایی مانند کارگزاریهای رمزارز و نهادهای امین دارایی به عنوان بازیگران جدید در نظام مالی کشور معرفی شدهاند. مرادی یادآور شد که تحولات قانونی و مقرراتی در این حوزه، ضرورت آشنایی فعالان بازار با این نهادهای تازهتأسیس را افزایش میدهد.
با وجود محبوبیت رمزارزها، بانک مرکزی به طور رسمی استفاده از این ابزارها به عنوان وسیله پرداخت را ممنوع اعلام کرده و تنها استخراج رمزارزها تحت شرایط خاص و با پرداخت هزینه برق صادراتی مجاز است. همچنین بانک مرکزی اعلام کرده که مسئولیتی درباره خرید و فروش رمزارزها ندارد و فعالان این بازار باید ریسکهای مرتبط را بپذیرند.
نهادهای امین دارایی که شامل سپردهگذاری مرکزی، بانکها، صندوقهای تأمین اجتماعی و دیگر سازمانهای مشابه میشوند، از طریق اتصال به سامانه جامع وثایق، امکان استفاده از داراییهای غیرفعال را در فرآیند تأمین مالی فراهم میآورند.
حذف چک کاغذی و توسعه چک دیجیتال در نظام بانکی ایران
بر اساس برنامه پنجم توسعه، از سال ۱۴۰۵ چک کاغذی به طور کامل حذف خواهد شد و این هدف در راستای افزایش امنیت و سرعت در سیستمهای پرداخت دنبال میشود. بانک صادرات ایران در این خصوص پیشرو بوده و نخستین چک دیجیتال تحت عنوان «چکنو» را ایجاد کرده است.
تا کنون نزدیک به ۱۰ میلیون چک دیجیتال صادر شده و این نوع چک الکترونیک مزایایی چون حذف امکان سرقت، جعل و تقلب، سرعت بالای صدور و وصول و ارائه خدمات ۲۴ ساعته را دارد. این نوآوری نقش مهمی در بهبود کارایی نظام پرداخت کشور ایفا میکند.
نتیجهگیری
تحولات فناوری مالی موجب تغییرات گسترده در ساختار بازارهای مالی و بانکداری کشور شده است. نقش فناوریهای نوین مالی مانند فینتکها، نئوبانکها و رمزارزها روزبهروز پررنگتر میشود و بانکها برای حفظ جایگاه خود نیازمند سازگاری با این فناوریها هستند. در کنار این، ابزارها و سامانههای جدید در فرآیندهای تأمین مالی و مدیریت چکها، گامهای موثری در جهت بهبود کارایی و امنیت نظام مالی کشور برداشتهاند.
همچنین، آشنایی فعالان مالی مانند حسابداران با فناوریهای جدید و قوانین مرتبط، کلید موفقیت در این چشمانداز متحولشده است که آینده بازارهای مالی ایران را شکل خواهد داد.