بررسی احتمال شکلگیری ابرتورم در ایران؛ آیا وضعیت اقتصادی به سمت بحران پیش میرود؟
ابرتورم یا تورم بسیار شدید، یکی از بحرانیترین شرایط اقتصادی است که میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای اقتصاد یک کشور داشته باشد. در روزهای اخیر، اظهارات حسین عبده تبریزی، کارشناس اقتصادی برجسته درباره احتمال وقوع ابرتورم در ایران، توجه بسیاری را به خود جلب کرده است. این هشدارها در حالی مطرح میشود که نرخ تورم در ایران در یک سال اخیر روند افزایشی پیوستهای داشته و نگرانیها درباره جهشهای ناگهانی قیمتها رو به فزونی است.
بحث ابرتورم در ایران با واکنشهای مختلفی از سوی کارشناسان اقتصادی همراه بوده؛ برخی اظهارات عبده تبریزی را فاقد پشتوانه تحلیلی محکمی میدانند و برخی دیگر آن را در چارچوب اهداف سیاسی و اقتصادی خاص تحلیل کردهاند. با این حال، بررسی روند تورم در ایران و مقایسه آن با نمونههای جهانی مانند ونزوئلا و مجارستان، نشان میدهد که نمیتوان به سادگی از خطر بروز تورم شدید چشمپوشی کرد.
ابرتورم چیست و چگونه شکل میگیرد؟
ابرتورم زمانی رخ میدهد که ارزش پول ملی به شدت کاهش یابد و عملاً پول رایج به تکهای کاغذ بیارزش بدل شود. در چنین شرایطی، قدرت خرید مردم به شدت كاهش یافته و قیمتها به سرعت و با شدت غیرقابل کنترل افزایش میباید.
یکی از بارزترین نشانههای ابرتورم، جابجایی حجم بالایی پول نقد به صورت فیزیکی توسط مردم برای انجام معاملات روزمره است، چرا که مردم سعی میکنند هرچه سریعتر پول را تبدیل به کالا کنند تا از کاهش ارزش آن جلوگیری شود. همچنین در این حالت، قیمت کالاها به سرعت در حال تغییر است و فروشندگان به جای ثبت قیمت ثابت، فقط عنوان «قیمت لحظهای» را اعلام میکنند، زیرا قیمتها در هر لحظه تغییر میکنند.
ملاکهای عددی برای ابرتورم
نرخ تورم به صورت کلی نشاندهنده افزایش متوسط قیمت کالاها و خدمات در یک بازه زمانی مشخص است. برای ابرتورم اما تعریفی دقیق وجود ندارد و شاخصهای مختلفی مبنای ارزیابی قرار میگیرند.
فیلیپ کاگان، اقتصاددان برجسته دهه 1950، معیاری عملی برای ابرتورم ارائه داد: هرگاه نرخ تورم ماهانه بیش از ۵۰ درصد باشد، اقتصاد آن کشور در وضعیت ابرتورم قرار دارد. این رقم به این معناست که قیمتها هر ماه حداقل یکونیم برابر افزایش مییابند. بر این اساس، افزایش تورم نقطهبهنقطه (سالانه) بیش از ۱۳ هزار درصد، علامتی واضح از ابرتورم است.
آیا ایران در آستانه ابرتورم است؟
نرخ رسمی تورم در ایران تا به این لحظه اعداد دور از تعریف ابرتورم اعلام نکرده است؛ به عنوان مثال نرخ تورم نقطهبهنقطه آخرین گزارشها در حوالی ۴۹.۵ درصد و نرخ تورم ماهانه حدود ۳.۴ درصد بوده است. با این حال، روند افزایش مداوم این اعداد طی سالهای اخیر، مخصوصاً افزایش نرخ تورم نقطهبهنقطه از حدود ۳۰ درصد در پاییز سال گذشته به نزدیک ۵۰ درصد، میتواند زمینهساز یک بحران تورمی باشد.
اظهارات حسین عبده تبریزی مبتنی بر تحلیلهای آیندهنگرانه و نگرانی نسبت به ادامه این روند است. عبده تبریزی در کنار هشدار درباره نرخ بالقوه تورم سه هزار درصدی، تأکید کرده که روند فعلی نرخ تورم میتواند شرایط را به سمت بحرانیتر شدن سوق دهد، که شبیه به شرایط تورمی شدید در کشورهای دیگر است.
نمونههای تاریخی ابرتورم: مجارستان و ونزوئلا
مثالهای جهانی میتوانند چشماندازی از موقعیت ایران ارائه دهند. بدترین ابرتورم تاریخ متعلق به مجارستان سال ۱۹۴۶ است؛ در آن سال نرخ تورم ماهانه به حدود ۱۳ هزار تریلیون درصد رسید و قیمتها تنها ظرف چند ساعت دو برابر میشدند. مردم برای خرید کالاها، کیسههای بزرگی از اسکناس حمل میکردند و در نهایت تعداد صفرهای ارز رایج تا ۱۷ عدد افزایش یافت.
کشور ونزوئلا نیز نمونه معاصر بسیار شناختهشدهای است. آغاز روند ابرتورم در ونزوئلا از سال ۲۰۱۲ بود، به طوری که نرخ تورم سالانه از کمتر از ۷۰ درصد در سال ۲۰۱۴ به بیش از ۱۸۰ درصد در سال ۲۰۱۵ و ۸۰۰ درصد در سال ۲۰۱۶ رسید. این روند تا سال ۲۰۱۷ به بیش از چهار هزار درصد و در سالهای بعد به ارقام نجومی بالا رفت، به گونهای که از سال ۲۰۱۹ بحث تورم بالای یک میلیون درصد در این کشور مطرح شد.
جمعبندی و آیندهنگری
رشد مستمر نرخ تورم در ایران، به رغم اینکه هنوز به سطح ابرتورم تعریفشده نرسیده، زنگ خطری است که نباید نادیده گرفته شود. عوامل متعددی از جمله سیاستهای پولی، تحریمها، نوسانات بازارهای جهانی و وضعیت اقتصادی داخلی در شکلگیری وضعیت تورمی مؤثرند.
به نظر میرسد برای جلوگیری از رسیدن کشور به نقطه بحرانی ابرتورم نیازمند تدابیر اساسی اقتصادی، کنترل دقیق نرخ تورم و تثبیت سیاستهای مالی و پولی هستیم. تحلیلهای کارشناسان اقتصادی نظیر حسین عبده تبریزی، هرچند مورد نقد قرار میگیرند، اما هشدارهایی جدی برای مسئولین و مردم درباره آینده اقتصاد ایران محسوب میشوند.
در نهایت، آگاهی دقیق و مداوم از شاخصهای اقتصادی و وضعیت تورم، بهترین راه پیشگیری از وقوع ابرتورم است تا بتوان با برنامهریزیهای هوشمندانه، از پیامدهای ناگوار پیشگیری کرد.